–विश्वनाथ खरेल
परिचय
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो। यहाँको सामाजिक संरचना परिवार, वंश, कुल र समुदायमा आधारित छ। प्रत्येक जाति, थर र वंशको आफ्नै सांस्कृतिक पहिचान, धार्मिक विश्वास र परम्परा रहेका छन्। तीमध्ये कुलदेवता पूजा र कुलायन पूजा नेपाली समाजको एक महत्वपूर्ण धार्मिक–सांस्कृतिक परम्परा हो। कुलायन पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र नभई पुर्खाको सम्झना, वंशीय ऐक्यबद्धता र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक हो।
काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको ऐतिहासिक तथा धार्मिक दृष्टिले महत्वपूर्ण क्षेत्र पलाञ्चोक खरेलथोकमा बसोबास गर्दै आएको खरेल परिवारले आफ्नो कुलदेवताको कुलायन पूजा रबि खरेलको पालादेखि निरन्तर गर्दै आएको परम्परा यस क्षेत्रको सांस्कृतिक इतिहाससँग गाँसिएको छ। काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लामा अवस्थित पाँचखाल नगरपालिका एक कृषिप्रधान र धार्मिक महत्वको क्षेत्र हो, जहाँ खरेलथोक पनि समावेश छ। खरेलथोकका बासिन्दाहरू मुख्य रूपमा खरेल थरका छन्, जसका गोत्र मुख्यतः वशिष्ठ वा वत्स हुने गर्छ।
यो लेख खरेल परिवारको कुलदेवता पूजा र कुलायन पूजा परम्पराको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र धार्मिक महत्वलाई व्याख्या गर्ने प्रयास हो, जसको सुरुवात रबि खरेलको नेतृत्वमा भएको मानिन्छ।
खरेलथोक र पाँचखालको भौगोलिक र सांस्कृतिक पृष्ठभूमि
पाँचखाल नगरपालिका काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाको पूर्वी भागमा स्थित छ र उपत्यकाबाट करिब ५० किलोमिटर टाढा रहेको छ। यहाँको प्रमुख मार्ग अरनिको राजमार्गबाट जडित छ। खरेलथोक पालाञ्चोक भगवती मन्दिर नजिकै अवस्थित छ। पलाञ्चोक भगवती मन्दिरको महत्त्व लिच्छवी कालिन शक्तिपीठको रूपमा रहेको छ र यसको मूर्ति कालीगण्डकीको शालिग्राम शिलाबाट बनेको मानिन्छ। यस मन्दिरको धार्मिक महत्त्वले खरेलथोक र आसपासका क्षेत्रमा धार्मिक आस्था र परम्परालाई दृढ बनाएको छ। खरेल थरको बस्ती र यस क्षेत्रको धार्मिकता एक अर्कासँग गाँसिएको छ।
कुलदेवता र कुलायन पूजाको सामान्य अवधारणा
नेपालमा कुलदेवता भनेको परिवार वा वंशको संरक्षक देवता हो, जसलाई पूजा गरेर परिवारको सुरक्षा, समृद्धि र सुख प्राप्ति गर्न चाहिन्छ। कुलायन पूजा (कुलाइन वा कुल पूजा) खस आर्य समुदायमा विशेष प्रचलित छ र यो पूजा खासगरी मष्ट देवता वा अन्य कुलदेवताको पूजा र धार्मिक कर्मकाण्डसँग जोडिएको हुन्छ। खस समुदायमा कुलदेवता मुख्य रूपले मष्ट (मष्टो) हो, जसलाई शिवजीका गण मानिन्छ र निराकार रूपमा पूजा गरिन्छ।
कुलायन पूजा सामान्यतया दैनिक दियो बाल्नेदेखि वार्षिक वा १२ वर्षे ठूलो पूजा सम्म भिन्न–भिन्न प्रकारका पूजाका रूपमा हुन्छ। खरेल परिवारले पनि आफ्ना कुलदेवताको पूजा गर्ने परम्परा राखेका छन्। उनीहरूको कुलदेवता पलाञ्चोक भगवती वा अन्य शक्तिका देवी हुन सक्छन्।
रबि खरेलको पाला र कुलायन पूजाको सुरुवात
कुलायन पूजाको परम्पराको मुख्य व्यक्तित्व रबि खरेल हुन्। रबि खरेल खरेलथोकका एक प्रभावशाली व्यक्ति थिए जसले परिवारको कुलदेवता पूजालाई संस्थागत रूपमा रूप दिए। रबि खरेलको नेतृत्वमा खरेल परिवारले कुलायन पूजालाई सामूहिक र नियमित रूपमा गर्ने परम्परा थालेको हो।
रबि खरेलको पालादेखि यो पूजा बढी महत्व र परम्परा प्राप्त गर्न थाल्यो। उनले पूजा विधिहरूलाई स्थापित गरे, जसले खरेल परिवारका सदस्यहरूलाई एकताको सूत्रमा बाँध्न मद्दत गर्यो। यस अघि, पूजा व्यक्तिगत रूपमा गरिएको थियो, तर रबि खरेलको पालामा पूजामा सामूहिकता र विधिहरूको ठोस व्यवस्था भयो। उनले पूजा गर्दा बोका बलि, नाचगान, भोज आदि समावेश गरिदिए, जसले पूजा र संस्कारको महत्त्वलाई अझ दृढ बनायो।
कुलदेवता संस्कृतिः एक सामाजिक–धार्मिक आधारशिला
कुलदेवताको पूजा हिन्दू धर्मावलम्बी समाजमा एउटा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक र धार्मिक आधारशिला हो। यो पूजा वंशीय एकताका प्रतीकका रूपमा कार्य गर्दछ र एक विशिष्ट समूहलाई सामाजिक र धार्मिक दृष्टिकोणले जोडेर राख्छ। कुलदेवताको पूजा केवल धार्मिक क्रिया मात्र होइन, यसको माध्यमबाट पुराना पुर्खासँगको सम्बन्धलाई पनि सम्मानित गरिन्छ। यसले एक परिवारको सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्यहरूलाई अगाडि बढाउने कार्य गर्छ।
नेपालको खस आर्य समुदायको संस्कृति र धर्ममा कुलदेवताको पूजा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्दछ। खरेल परिवारको कुलायन पूजा भनेको परम्परा र धार्मिक विश्वासको एक प्रतिक हो, जसले वंशीय ऐक्यबद्धता र सांस्कृतिक निरन्तरतामा योगदान पुर्याउँछ।
निष्कर्ष
कुलायन पूजा केवल धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, यो एक सामाजिक र सांस्कृतिक परम्परा हो जसले खरेल परिवारका सदस्यलाई एकताबद्ध राख्न, पुराना संस्कार र परम्पराहरूको सम्मान गर्न र सांस्कृतिक महत्त्वलाई बुझाउन मद्दत गर्दछ। रबि खरेलको नेतृत्वमा यो परम्परा थप संरचित र प्रासंगिक बन्यो र आज पनि खरेलथोकका खरेल परिवारहरूले यो परम्परा निभाइरहेका छन्। कुलदेवता पूजा र कुलायन पूजाले नेपाली समाजको विविधता र सांस्कृतिक धरोहरलाई जिवित राख्ने कार्य गरेको छ, जुन आगामी पुस्तासम्म सुसंगत र निरन्तर रहनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
स्रोत:
लोकल मौखिक इतिहास
खरेल परिवारका सदस्यहरू
काभ्रेपलाञ्चोक जिल्लाका स्थानीय परम्पराहरू