काठमाडौँ । आज साउन १५ गते अर्थात् खिर खाने दिन । नेपाली समाजमा खिर खाएर साउन १५ मनाइँदैछ।
बर्खाको यो मौसममा तातो खिरको स्वादले स्वास्थ्यलाई फाइदा गर्ने विश्वास गरिन्छ। दूध, चामल र विभिन्न मसला मिसाएर बनाइने यो स्वादिष्ट परिकार नेपाली संस्कृतिमा विशेष परिकार हो ।
खिरको धार्मिक र सांस्कृतिक महत्त्व
धर्मशास्त्रविद् प्राडा देवमणि भट्टराईका अनुसार, संस्कृतमा ‘पायस’ भनिने खिरलाई सात्विक आहारमध्ये उत्तम मानिन्छ। त्यसैले यो पितृ कार्य (श्राद्ध) र देव कार्यमा समेत महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। ऋषिमुनिहरूको पालादेखि नै श्राद्धमा ब्राह्मणहरूलाई खिर खुवाउने चलन थियो, र आज पनि वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले श्राद्धका दिन गाईको दूधबाट बनेको खिर अनिवार्य रूपमा बनाउँछन्। खिर खाँदा देवतालाई चढाएर खानुपर्छ भन्ने धार्मिक मान्यता पनि छ।
प्रकृतिको देन र सामाजिक जमघट
साउन महिनामा गाउँघरमा खेतीपातीका कामहरू सकिएका हुन्छन्। चारैतिर हरियाली छाउने र प्रशस्त घाँस उपलब्ध हुने भएकाले गाईभैँसीले धेरै दूध दिन्छन्। यसरी दूध प्रशस्त हुँदा इष्टमित्र र चेलीबेटीहरूलाई घरमा बोलाएर खिर खाने चलन चलेको हो। यो एउटा सामाजिक सद्भाव र खुसी साटासाट गर्ने माध्यम पनि हो।
शिवको महिना र खिरको सम्बन्ध
साउन भगवान् शिवको महिना मानिन्छ। शिवलाई दूध र दूधबाट बनेका परिकार मनपर्ने भएकाले खिरलगायतका मिठाईहरू विधिपूर्वक चढाइन्छ। यही कारणले गर्दा साउनको मध्यमा खिर खाने प्रचलन चलेको हुन सक्ने प्राडा भट्टराई बताउँछन्। यद्यपि, यसको कुनै प्रत्यक्ष शास्त्रीय वचन भने नभएको उनको भनाइ छ।
खिर: परिभाषा र पौष्टिकताबारे थप जानकारी
नेपाली बृहत् शब्दकोशले खिरलाई ‘दूधमा पकाइएको भात, दूधमा चामल, चिनी, मसला आदि हाली पकाइएको स्वादिष्ट खाद्य पदार्थ, पायस’ भनेर परिभाषित गरेको छ।
पौष्टिक हिसाबले पनि खिर महत्त्वपूर्ण छ। नेपालको खाद्य नियमावलीअनुसार, मानक प्रशोधित दूधको प्रति १०० ग्राममा करिब ६० क्यालोरी शक्ति प्राप्त हुन्छ। यसमा ३ प्रतिशत चिल्लो, ४.७ प्रतिशत ल्याक्टोज र ३.५ प्रतिशत प्रोटिन हुन्छ। खिरमा चामल, चिनी र अन्य मरमसला थपिँदा यसको पौष्टिक मूल्य थप बढ्छ, जसले शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ।
नेपाली चाडपर्वमा परिकारको परम्परा
नेपाली समाजमा विशेष दिनमा विशेष परिकार खाने लौकिक चलन पुरानो हो। असार १५ मा दही–चिउरा, साउन १५ मा खिर, भदौ १५ मा पोलेको मकै, पुस १५ मा घिउ खट्टे र माघ १५ मा मालपुवा जस्ता परिकार बनाएर इष्टमित्र र चेलीबेटीलाई खुवाउने तथा आफू पनि खाने चलनले नेपालीहरूको सामाजिक र सांस्कृतिक एकतालाई झल्काउँछ ।
